23
Дүйсенбі, Қыркүйек

һижри

Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) сара жолын ұстанушы әһлу сунна ғұламалары Алла барлық нәрсені жоқтан бар етті, деп сенеді. Әуелі Алла бар еді. Одан өзге ешнәрсе жоқ еді. Уақыт та, мекен де, бұрын болмаған. Оларды Алла кейін жаратты. Ал енді сол кейін жаратылған мекенге Алланың енуі шариғатқа томпақ, сау ақылға сиымсыз. Аллаға мекен беру – Алланы жаратылысқа ұқсату, теңеу. Мекен – жаратылыстың өмір сүру ортасы. Алла өмір сүруде мекенге мұқтаж емес. Сол себепті, ғұламалар Алла тағала мекеннен пәк, деген көзқарасты ұстанды.

1-мәселе: иманда шүбә болмауы тиіс

Сахабалардың ішіндегі «шайхул-муфассирин» атағына лайық болған Абдуллаһ ибн Аббас (родиял-лаһу ъанһу) былай деген: «Мүмин пенде: «Ин ша Аллаһ, мен мүминмын»-демейді. Бәлкім үзілді-кесілді түрде: «Мен ақиқат мүминмін»-деп айтады». Яғни, ақиқат мүмин ешбір күмәнданбастан: «Мен Хақ Тағалаға иман келтіремін»-дейді.

Иман тұрғысынан адамдар үш топқа бөлінеді:

1. Мүмин;

Имам Әбу Мансур ибн Мухаммад Матуриди[1] (рохматул-лаһи ғаләйһи) өз ғұмырын сүнеттен ауытқып, адасқандардың пікірін түзеу әрі Ислам ақидасын қорғауға сарып етті.

Х ғасырдың бірінші жартысында қарама ағымына Мухаммад ибн Ахмад Нахшаби басшылық етіп, бұл ағым бүкіл Мауаранаһрға кеңінен жайылды. Сол кездегі Мауаранаһр падишасы Наср ІІ және оның қоластындағылар да қарамшылардың иғтиқадың қабыл етті. Сол кезде-ақ әһлүс-суннадағылар мен қарамашылардың арасында айтыс-тартыс болып жататын. Наср ІІ тағын өзінің ұлы Нуһқа (943-954 ж. падиша болған) тапсырғаннан соң, жаңа падиша ақиқатты білу мақсатында қарамашылардың басшысы Нахшаби мен әһлүс-суннаның білгірі Имам Матуридиді (рохматул-лаһи ғаләйһи) сөзтартысқа түсірді. Сол кездесуде Имам Матуриди (рохматул-лаһи ғаләйһи) үстем болып, Нахшаби дарға асылды. Нәтижеде әһлүс-суннауәл-жамағаның ақидасы дұрыс деп қабылданып, ресми иғтиқад ретінде қабылданды.

Исламда:

إذاتغيرالأزمانيتغيرالأحكام

«Заман өзгерумен үкім де өзгереді»-деген қағида бар.

Сондықтан да Ислам бағзы біреулер ойлағандай қатып қалған, догматикалық дін емес. Керісінше, Ислам заман талабына сай ғылым және техника жаңалықтарын дін талаптарына сәйкестендіретін дін.

«مشكات المصابيح» (Мишакул-масобих) хадистер жинағының «كتاب الفتن» (Китабул-фитан) бөлімінде имам Термизи Әбу Һурайрадан (родиял-лаһу ъанһу) риуаят еткен хадисте былай деп айтылған:

وَلَعَنَ آخِرُ هَذِهِ الأُمّةِ أَوّلَهَا

«Бұл үмметтің соңғы (яғни, Ақыр заманда болатындары) әуелгілерді (әуеліде өткендерді) лағнеттейді».

Тарихтан дінде көптеген ағымдар мен топтар пайда болғаны белгілі. Алайда олардың көбі көп уақыт өтпестен-ақ жойылып тұрған. Ал әһлүс-сунна уәл-жамаға 14 ғасырдан бері өзінің өміршеңдігін дәлелдеп келе жатыр.

Кезкелген парасатты діндар өз-өзінен: «Мен ұстанған жол қате болса, Ақыретте Аллаһ Тағаламен қалай жүздесемін?»-деп сұрайды. Бұл ойланатындай-ақ мәселе. Адамның көбі «білім болса болғаны» деп саналық мәселесіне немқұрайды қарайды. Ал ақиқатына келер болсақ, тек білімді болу жеткіліксіз. Себебі, бар мәселе тек білімділікте болса, онда лағнеті шайтан адаспас еді әрі жәннаттан қуылмас еді. Ол ғалым бола тұрып Адамның ғ.с. жаратылу мәнісін ұғынбады әрі Хақ Тағаланың әміріне бойсұнбады. Нәтижеде «әл-лағнатур-рожимге», яғни «қарғысқа ұшырап, Хақ Тағаланың рахметінен қуылған» болып шыға келді.

Дәл сол тәрізді хикметтен (даналықтан) мақұрым болған біреулер: «Осы жолым дұрыс. Тек менің ұстанымым қатесіз»-деп адасып басқалардан бөлініп жатады. Алайда біліммен қатар парасаттылықпен хикмет нәсіп болса еді олар ол қадамға бармас еді-ау.